:: مجموعه تاریخی چشمه علی دامغان به روایت کتاب مرآت البلدان

مولف مرآت البلدان می نويسد: «چشمه اي است در چهار فرسخي شهر دامغان که آبش از سمت شمال شهر به سمت جنوب جاري است و با آبهاي ديگر که ضميمه آن مي شود بطرف شهر دامغان مي آيد و دهات و قريه هاي متعدد را در بين راه و حوالي دامغان مشروب مي کند. اين چشمه مابين مغرب و جنوب واز پاي تپه خاکي جاريست و در مخرج آب تخت کوچکي ساخته و سنگي بر آن نصب کرده اند که گودي و عمقي دارد و مردم را عقيده اين است که آن گودي جاي سم اسب حضرت امير المومنين علي بن ابيطالب عليه السلام مي باشد و آب در آن گودي ريخته جهت کسب ميامن و درک حوايج و استشفا مي آشامند. خاقان مغفور فتحعلي شاه در سنه يکهزار و دويست و هفده که از تهران عزيمت ماوراءالنهر نمود، بر سر اين چشمه منزل کرده امر فرمود در سمت غربي چشمه عمارتي عالي بنا کنند. اين عمارت عبارت است از تالار و در جنبين آن اطاقهاي متعدد بطرح و طرز خوش ساخته شده و آب چشمه از دو سمت عمارت جاري است و عمارت را از حياط جدا ميکند و راه عمارت فقط دو پل چوبي ميباشد. در سمت جنوبي حياط مسجدي بنا کرده اند و در جنبين محراب مسجد تاريخ بنا و تعمير بر روي دو سنگ رسم شده است . عرض و طول مسجد دو طاق ميباشد. در حياط ديگر که در سمت مشرق و محاذي و مقابل عمارت بالا سمت تالاري بلند و سردري عالي ساخته شده که از يک طرف منظر آن باغ و درياچه است و از جهت ديگر بصحرا و مجراي خروج آب چشمه نظر دارد و تاريخ بناي عمارت بنظم و نثر در دو سنگ منقور و مرتسم شده و در دو سمت تالار نصب است ، چنانکه عين عبارت آن در ذيل بيايد. در محاذي فوران آب حوضي بزرگ است پر از آب چشمه که باصفا و لطافت جاري است و قسمي ماهي با خالهاي سياه در اين آبست که اهالي صيد آنها را خوب نميدانند و از اين جهت دوام کرده خيلي بزرگ شده اند. اطراف حوض درختهاي بيد و صنوبر و چنار و غيره است که همه قوي و به هر جانب سايه افکن است . عمارت چشمه علي را مرحوم ميرزا محمدخان سپهسالار اعظم به امر همايوني تعمير کرده و در سفر خسرواني به زيارت مشهد مقدس و سرکشي به مملکت خراسان که در ذيحجه سال هزار ودويست وهشتاد و سه هجري شروع شد، نگارنده نيز بشرف التزام رکاب مستسعد مي بود و اين جمله را براي العين ديد و چون چشمه علي مضرب خيام پادشاهي شد جهت مکانت و نيکويي آب و هواي آن ، امر همايون شرف نفاذ يافت که در کنار چشمه تخت و عمارتي بنا کنند و تا اوان معاودت آن را به انجام رسانند. آب چشمه علي در سفر مزبور که مقارن اواخر بهار بود زياده از بيست سنگ به نظر مي آمد. شرح چشمه علي و ورود موکب اعلي بدين ساحت دلگشا در سفرنامه خراسان مسطور است و صورت وقفنامه عمارت چشمه علي و تاريخ بنا از قرار ذيل است . سپس مولف مزبور شرح وقفنامه را نگاشته آنگاه ماده تاريخي را که مرحوم ميرزا صادق وقايعنگار متخلص به هما سروده است مينويسد که بيت آخر آن چنين است :
جست اتمام و رقم زد بهر تاريخش هما
اين بنا قصر جنان و اين چشمه آب سلسبيل.
و بعد ماده تاريخ بناي مسجد را نيز آورده است که بدين شعر ختم ميشود:
غرض چون شد تمام از بهر تاريخش هما گفتا
ز امر قبله عالم بناشد کعبه ديگر.
سپس در ادامه مولف مرآت البلدان چنين مي نويسد:
«اما تواريخ قديمه که متعلق به چشمه علي دامغان است از قرار ذيل ميباشد: ديودر مورخ مشهور گويد اسکندربزرگ وقتي که به قومس رسيد اين ناحيه را چنان آباد و معمور و پرنعمت و با علوفه و آذوقه فراوان ديد که قصد کرد چندي عساکر خود را که بي نهايت خسته و کسل بودند در آنجا آسايش و راحت دهد. پس از چند روز اقامت در قومس و رفع خستگي قشون به سمت هيرکاني (جرجان ) حرکت کرد و اولين منزل او بعد از طي چهار فرسخ راه دامنه کوهي بود در دهنه دره که رودخانه معتبري موسوم به «استي بوئت » از آن جريان داشت و وضع جريانش به اين طريق بود که چون از چشمه بيرون مي آمد تقريباً تا ششصد ذرع بخط مستقيم روان بود و بعد به کوه کوچک سنگي که به تپه شبيه تربود برميخورد و از آن جا تغييري در جريان آن حاصل مي شد و چون از ميان دره سنگي عبور ميکرد و از دره خارج مي شد به جلگه ميرسيد و صحراي هيکاتم پيل را مشروب مي کرد (هيکاتم پيل اسمي است که يونانيها شهر قومس را بدين اسم مي ناميده اند و معني آن شهر صددروازه است ). پوليب مورخ که در 206 ق.م . متولد شده و هشتاد و دو سال عمر کرده چنين مي نويسد که آنتيوکوس سيم که يکي از سلاطين سلوسي بود وقتي که از عقب ارتبان (اردوان ) اول پادشاه اشکاني بطرف مازندران ميرفت چندي در هيکاتم پيل (قومس ) توقف کرد و بعد در دامنه کوه لبوتا که اول منزل او بجانب مازندران بود رسيد و کنار چشمه «استي بوئت » که از کوه لبو تا بيرون مي آمد دومين منزل او شد و از آنجا به سيرنکس (ساري ) رفت و شکست فاحشي به قشون اردوان وارد آورد».

منبع: کتاب مرآت البلدان جلد 4 (ص 236، 237، 238 و 239)

بازگشت

دامغان

فرهنگ مهدويت

در محضر ولایت

مرکز اسناد تاريخی

دارالایتام امام سجاد

اماکن تاريخی

آلبوم عکس

اماکن مذهبی

 یاران شهر یار

گویش دامغانی

مشاهیر دامغانی

عضويت

مطبوعات

نشریه جوانه

نشریه نگاه

> لينکهای مربوط به اين صفحه