|
|
دامغان در کنار جاده تهران ـ مشهد واقع
است. مسجد آن شهر که به "تاریخانه" مشهور
است احتمالاً در اواسط قرن دوم هجری ساخته
شده و وضع متوسطی دارد. این مسجد در جزء
مساجد ستون دار است. این مسجد عبارت از یک
حیاط مربع است که در سمت قبله (جنوب) آن
یک تالار ستوندار و در سه سمت دیگر آن یک
ردیف رواق ساخته شده است. تالار ستوندار
دارای هفت ناو طولی ، در جهت قبله و سه
ناو عرضی است به نحوی که ناو وسطی که شامل
محراب و منبر است عریض تر از ناو های
طرفین خود می باشد. سقف تالار در روی ستون
های مدور آجری ساخته شده است. |
|
|
| |
|
ضلع آجرهای مربع 34 و ضخامت آن ها 5 و 7
سانتی متر است که متناوباً افقی و عمودی
روی هم قرار گرفته و ستون هایی به قطر
60/1 متر نشان می دهد. این ستون ها در
بالا سقف گهواره ای ناوها را که در تمام
ارتفاع بازو چون ایوان عمود بر حیاط
است ، تحمل می کند. سقف رواقهای سه طرف
دیگر مسجد نیز گهواره ای است که رو به
حیاط زده شده و در روی قوس های متکی به
ستون ها قرار گرفته است. این قوس ها که در
بالای درگاههای طرفین ناوهای شبستان و
انتهای گهواره های آن نیز به چشم می خورد
، بیضوی است ولی اندکی شکسته به نظر می
آید. این مسجد در شمال و مغرب دارای
ملحقاتی بوده که از بین رفته است. سه در
از ضلع غربی و پنج در از ضلع شمالی با این
ملحقات ، که فعلاً مخروبه است ، راه می
داده است. سقف رواقها مانند ملحقات
از خشت ساخته و بزودی خراب شده است ولی
برای شناخت حالت اول ، ابتدای یکی از آنها
موجود است ، ما را راهنمایی می کند و هم
چنین بعضی قطعات دیوار محوطه که خود را
حفظ کرده فرم جدار را معرفی می نماید و
قسمت های کهنه آنها از قسمت نو که دارای
اندود نیست ، به آسانی قابل تشخیص است. |
|
|
| |
|
در
این بنا آجر برای ستون ها و قوس های پایین
، خشت برای سایر قسمت ها به کار رفته است
و در ستون های نازک که پایه قوس ها را
تحمل می کرده قطعات چوب به کار رفته و
هچنین در محور بعضی قوس ها برای استحکام و
اتصال ستون ها به دیوار چوب استعمال شده
است. ستون ها و قوس ها و سقف ها شامل یک
پوشش نازک گچی بوده و هیچ پله ای شبستان
را از حیاط جدا نمی کرده است. این مسجد
پلان و فرم و مصالح بناهای ایران قبل از
اسلام را به خاطر می آورد. |
|
|
| |
|
الف) از
نظر پلان: |
|
|
| |
|
 این
مسجد دارای یک حیاط رواقدار و یک تالار
ستوندار و ملحقات است و ناو مرکزی شبستان
عریض تر از ناوهای طرفین خود می باشد. و
رواق های مسجد چون ایوان هایی که از پهلو
به هم راه دارد بر حیاط آن عمود است.
معمار تاریخانه می توانسته به سه طریق عمل
کند: 1 ـ از مسجد کوفه ، که از روش های
قبل از اسلام ایران ملهم است با حذف و
تقلیل ستون ها الهام بگیرد. 2 ـ مستقیماً
از پلان معمول در معماری اشکانی و ساسانی
مثلاً کاخ ساسانی فیروز آباد و با تکرار
ایوانهای موجود و یا از حیاط کوچو رواقدار
کاخ آشور و حیاط رواقدار قصرشیرین با
تکثیر ستون ها استفاده کند. 3 ـ از حیاط و
ایوان کاخ دامغان با افزایش ناوهای جنبی
آن برای شبستان و با ارائه ستون های جنبی
شبستان که به این ترتیب حاصل می شود در سه
سمت دیگر برای ایجاد رواق ها استفاده کند.
این راه منطقی به نظر می رسد زیرا کاخ
دامغان واقع در همین شهر و زیر چشم معمار
و ساکنین محل بوده است. |
|
|
| |
|
ب) از نظر
فرم و مصالح: |
|
|
| |
|
ناوهای شبستان و ایوان های
عمود بر حیاط این مسجد با گهواره هایی که
در بالای قوس های بیضوی قرار داشته پوشیده
بوده و ستون های مدور قوسها و گهواره ها
را تحمل می کرده است. اولاً سقف گهواره ای
در دوره ساسانی و حتما قبل از آن در دوره
اشکانی مورد استعمال بوده است. کاخ های
اشکانی آشور و الحضر و کاخهای ساسانی
فیروز آباد ، سروستان ، تیسفون و دامغان
مثال های روشنی می باشد. گهواره ، یک سقف
تازه در ایوان نیست. این سقف در آثار
معماری به دست آمده از هفت تپه خوزستان
مربوط به اواسط هزاره دوم قبل از میلاد
دیده می شود. ثانیاً قوس های بیضوی بناهای
ساسانی چون کاخ
 تیسفون
می توانسته سرمشق خوبی برای تاریخانه
باشد. قوس های تاریخانه به آرامی به طرف
جناغی می رود و از این نظر شبیه قوس های
پشت نمای طاق کسری می باشد. و مرحله ای از
تحول قوس بیضوی ساسانی به قوس جناغی
اسلامی را نشان می دهد. ثالثاً راجع به
ستون ها ، تاریخانه دامغان مستقیماً ستون
های کاخ ساسانی دامغان را به خاطر می
آورد. این کاخ توسط حفاران امریکایی در
سال 1931 میلادی در تپه حصار کشف شده است.
قسمت پایین بعضی از این ستون ها که از
آجرهای مربع به ضلع 35 و ضخامت 8 سانتی
متر ساخته شده ، نشان می دهد که آجرها
متناوباً عمودی و افقی به قطر 79/1 متر ،
روی هم قرار گرفته است و با دقت در ابعاد
اندک تفاوتی به نظر می رسد. از جمله در
مقام مقایسه قطر ستون های تاریخانه که با
اندود نازکی پوشیده شده 60/1 متر است ولی
اگر تزیین نسبتاً ضخیم ستون های کاخ
دامغان را حذف کنیم قطر هر دو مساوی خواهد
بود. |
|
|
| |
|
عنصر مشترکی که بین ستون
های تاریخانه و بعضی بناهای ساسانی به نظر
می رسد سر ستون نازک است که برای قرار
گرفتن پایه قوس ها به کار رفته است. به
این معنا که سر ستون های نازک تاریخانه
عیناً در ستون های طرفین گالری های شرقی و
غربی کاخ سروستان به چشم می خورد. رابعاً
راجع به مصالح: آجر ، خشت ، قطعات و تیرچه
های چوبی ، گچ و غیره این مواد در اکثر
بناهای ساسانی مورد توجه و استعمال بوده
است. مثلاً در شهر استخر ف خشت و در کاخ
های تیسفون و بیشاور و دامغان آجر و گچ و
چوب به کار رفته است و به طوریکه دیدیم
حتی در ابعاد آجرهای کاخ دامغان و
تاریخانه و طرز چیدن آنها تشابه و تساوی
وجود دارد. |
|
|
| |
|
نویسنده:
دکتر عباس زمانی |
|
|
| |
|
گردآورنده مطلب: خانم زهرا امینیان |
|
|
| |
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
| |
|
بازگشت |
|
|
