|
با پذیرش آئین اسلام از سوی مردم
ایران و اعراب تازه مسلمان به ناحیه قومس شهر
دامغان به روزگار عمر بن خطاب (14-24) هجری قمری
بخش وسیعی از قومس توسط سپاهیان اسلام فتح گردید و
فتح کامل دامغان به دوران عثمان بن عفان صورت
گرفت. گرچه ناحیه شمالی این شهر و جبال طبرستان تا
قرن ها بعد از ظهور اسلام فتح آن برای اعراب
مسلمان میسور نبود چون مرکب اعراب شتر بود و شتر
ماهیتاً در زمین صاف و هموار بهتر حرکت می کرد و
شتران اعراب مسلمان از رفتن به نواحی کوهستانی
البرز و ناحیه طبرستان سر باز می زدند و از سویی
دیگر مردمان نواحی کوهستانی مقاومت می کردند و فتح
ارتفاعات ناحیه البرز را با دشواری مواجه می ساخت،
استقرار و حاکمیت اسلام در ایران موجب پیدایش و
تاسیس مساجد جامع در شهرهای ایران گردید، بنیاد و
تاسیس و ایجاد مساجد جامع در سرزمین های اسلامی از
اقدامات خلفاء اموی و عباسی در سده های نخستین
اسلام بود. در قرون اولیه اسلام عظمت یک شهر
براساس مساجد جامع آن قابل ارزیابی بود که از
یادداشت های سفرنامه نویسان قرن های سوم و چهارم
هجری این مطلب را می توان استناد کرد، مساجد جامع
در گذشته به منزله دانشگاه های بزرگ امروز عهده
دار امر آموزش و تعلیم و تربیت بوده اند.
مسجد تاریخانه دامغان به عنوان
نخستین نهاد آموزشی و عبادی قابل ذکر است و باید
آن را در زمره کهن ترین نهاده ای
آموزشی این شهر برشمرد. اکثر نویسندگان، مورخان،
سفرنامه نویسان، سیاحان و جهانگردان از آن یاد
کرده اند و این نهاد آموزشی سالهاست که نظر
مستشرقان و پژوهشگران را به خود جلب کرده است، این
مسجد بی نظیر جهان اسلام از ابعاد و زوایای مختلف
قابل پژوهش و مطالعه است. مسجدی کهن و بی نظیر و
با ویژگی های خاص خویش موجب شده است که از اقصی
نقاط جهان و از کشورهای مختلف دنیا و مراکز
مطالعاتی و پژوهشی پژوهشگرانی به این شهر در قالب
هیئت های رسمی و غیر رسمی از آن دیدن کنند و به
این شهر باستانی کهن سفر نمایند و مشاهدات خویش را
در قالب صدها مقاله آنها را در دایرة المعارف ها و
سفرنامه ها و کنفرانس ها مطرح نمایند برای آنکه
این نهاد آموزشی و عبادی را بهتر بشناسیم باید
قدری به عقب برگردیم و این نهاد را از دوره قبل از
اسلام مورد مطالعه و پژوهش قرار دهیم.
تاریخانه واژه ای مرکب از «تاری» و
«خانه» و نیز آن را «ناریخانه» هم گفته اند. بدون
تردید (یعنی خانه خدایان) و ناری خانه (یعنی خانه
ای که در آن آتش می افروختند) مردمان این سرزمین
یعنی ایران بدوران ساسانیان دین رسمی آنها زرتشت
بود، زرتشتیان عناصر اربعه (آب، باد، آتش و خاک)
را مقدش می دانستند و باز از میان آنها آتش
جایگاهی ویژه داشت، و آتش یا «آذر» را مظهر
«اولوهیت» و نمادی از اهورا مزدا برمی شمردند، از
آن روی زرتشتیان در منازل و شهرهای خویش آتشکده
هایی داشتند که همیشه با چوب «صندل» می سوخت و این
آتشکده ها در نزد ایرانیان محترم و مقدس بود گرچه
ایرانیان به دوران ساسانی آئین و مذاهب و کیش های
دیگر نیز داشتند ولی رسمیت دین با آئین زرتشت بود،
که برای آگاهی بیشتر خوانندگان می توان به کتاب
جامع ادیان جان ناس و دکتر کریستین سن دانمارکی
مراجعه نمود. مسجد تاریخانه دامغان قبل از ظهور
اسلام آتشکده عمومی شهر بوده است، اعراب مسلمان را
رسم و عادت چنین بود هرگاه سرزمینی را می گشودند
هرجا کلیسا یا معبد و یا آتشکده بود آن را تخریب
می کردند و با توافق مردمان آن شهر بخشی را مسجد و
بخشی را کلیسا یا معبد می ساختند و یا تمامی آن را
تبدیل به مسجد می کردند. نهاد تاریخانه نیز
اینگونه است، این مسجد فاقد کتیبه است و متعلق به
قرن دوم هجری است، در جهان اسلام سه مسجداند که با
یک پلان و نقشه بنا شده اند و اینها عبارتند از:
مسجد تاریخانه دامغان، مسجد مدینه و مسجد نائین
(اصفهان) است.
مسجد تاریخانه در آغاز دارای یک
حرم و شبستان بوده ولی در قرون بعد از اسلام
رواقهائی بر این مسجد افزوده اند (رواق به
راهروهای باریکی می گفته اند که طاق ها و سقف بر
آن قرار می گرفت) این مسجد در زمره مساجد چند
رواقی در جهان اسلام محسوب می شود. اوج بنای مساجد
چند رواقی در جهان اسلام بین قرن های پنجم و ششم
هجری است، مسجد مدینه در آغاز دارای یک حرم و
شبستان بوده ولی در دوره های امویان و عباسیان
رواق هایی به آن افزودند. مسجد تاریخانه دامغان
نیز اینگونه است. نهاد تاریخانه به تأسی از سه
معماری بزرگ دنیا ساخته شده است، (معماری عربی،
معماری ایرانی، معماری رومی). سادگی که در
تاریخانه دامغان مشاهده می شود از معماری ساده عرب
ها نشأت گرفته و ستون سازی و طاق های جناقی و نعل
اسبی از ویژگی های هنر معماری عصر ساسانی ایرانیان
است و مناره ای که در مج اورت این مسجد است و تعلق
به قرن چهارم هجری دارد و به عصر غزنویان و این مناره در حیطه سبک هنر سلجوقی می گنجد و در زمان
فرمانروایی ابوحرب بختیار حاکم قومس «دامغان» و ممدوح منوچهری دامغانی ساخته شده است به تأسی از
هنر رومیان گرفته شده است، و با الگوگرفتن از
«زیگوارت های» رومی می باشد (توضیح: رومیان در
سرحدات و مرزهای خویش برای حراست، نگهداری و
پاسداری از برج هایی استفاده می کردند که به آنها
زیگوارت می گفتند) و ما یک نمونه از زیگوارت های
رومی قبل از اسلام را در ناحیه چغازنبیل خوزستان
شاهد هستیم، به دوران اسلامی، مسلمین با تغییراتی
و با الگو گرفتن از آنها، مناره را بنا کردند،
لازم به توضیح است که یکی از کاربردهای مناره ها
علاوه بر مأذنه در راه اهداف بریدی استفاده می
کردند.
خاورشناسان و مستشرقان
فراوانی به ابعاد هنری و معماری نهاد تاریخانه
اشاره نموده اند از آنجمله «شارق احمد پاکستانی»
نویسنده مقاله ای تحت عنوان «تاریخانه معبد
ساسانی» به رشته تحریر درآورده که در کتاب شناسی
ایرج افشار اشاره شده است و نیز «آندره گدار
فرانسوی» در کتاب خویش تحت عنوان «آثار و بناهای
ایران» به موضوع تاریخانه می پردازد و «ارنست
کونل» در کتاب هنر اسلامی خویش ترجمه مهندس هوشنگ
طاهری صفحاتی از کتاب خویش را اختصاص به تاریخانه
می دهد. نهاد تاریخانه را با عنوان «چهل ستون» در
ایران می شناسند به لحاظ کثرت ستون های این مسجد
عرب لفظ چهل را از آن جهت استعمال می کردند که
عددی مقدس و رند بوده و در فرهنگ اسلامی این عدد
از قداست برخوردار است. تعداد ستون های این مسجد
26 و قطر هر ستون حدوداً 5 متر و ارتفاع هر ستون
از سقف تا کف 6 متر می باشد، پشت بام این مسجد
بصورت گنبدی و از گنبدهای زیادی ساخته شده است. در
نهاد آموزشی تاریخانه علوم عوائل مانند (تفسیر،
فقه، کلام، صرف و نحو عربی و...) توسط علماء و
دانشمندان تدریس می شده و در طول عمر حیات آموزشی
و علمی و عبادی آن واعظان، مدرسان، خطیبان و
معیدان(1) و مملیان(2) این نهاد آموزشی و عبادی را
اداره می کردند، این نهاد آموزشی و کهن قرن ها
شاهد حلقه های درس و بحث و مناظره و خاستگاه علوم
و معارف اسلامی بوده، تاریخانه دامغان در طول قرن
ها بارها مرمت و بازسازی شده است و در اثر مرمت و
بازسازی کمی تغییرات در آن بوجود آمده است.
 برای مثال عکس هایی که از دوران
قاجاریه از این مسجد گرفته اند اگر با وضعیت فعلی
آن مقایسه گردد مشاهده خواهیم کرد که سبک طاق ها و
ایوان ها در دوره قاجاریه به صورت نعل اسبی بوده
است ولی امروزه طاق ها و ایوان ها به صورت جناقی
قابل رؤیت است. آخرین باری که تاریخانه در آن
تعمیرات اساسی صورت گرفته توسط مرحوم حاج میرزا
آقا عالمی از وعاظ مشهور بوده است. آندره گدار
فرانسوی در تحقیقات خویش پیرامون این مسجد پلانی
تهیه نموده که در پایان این مطلب ملاحظه می
فرمایید.
|
